Thứ nhất, về vai trò của MTTQ Việt Nam trong giám sát thực hiện quyền tiếp cận thông tin của người dân.

Quyền tiếp cận thông tin là một trong những quyền cơ bản của công dân được Hiến pháp ghi nhận. Để quyền lợi này được thực thi trên thực tế, vai trò giám sát của MTTQ Việt Nam là vô cùng quan trọng. Thực hiện chức năng, nhiệm vụ được quy định trong Hiến pháp, Luật, Điều lệ Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và Quyết định số 217-QĐ/TW của Bộ Chính trị về Quy chế giám sát, phản biện xã hội; Quyết định số 218-QĐ/TW của Bộ Chính trị về việc Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các đoàn thể chính trị - xã hội và Nhân dân tham gia góp ý xây dựng Đảng, xây dựng chính quyền; MTTQ Việt Nam có trách nhiệm giám sát việc thực hiện chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; đồng thời đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của Nhân dân.

Trong thời gian qua, hệ thống MTTQ Việt Nam các cấp thành phố đã tích cực phối hợp với các cơ quan, đơn vị đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến pháp luật về quyền tiếp cận thông tin của công dân thông qua nhiều hình thức như hội nghị tuyên truyền, sinh hoạt khu dân cư, Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc, Ngày Pháp luật Việt Nam, các phương tiện truyền thông, mạng xã hội, tiếp xúc cử tri, tổ chức đối thoại giữa người đứng đầu cấp ủy, chính quyền với Nhân dân. Bên cạnh đó, MTTQ Việt Nam các cấp đã phát huy vai trò cầu nối giữa Đảng, chính quyền với Nhân dân; thường xuyên tổng hợp ý kiến, kiến nghị của cử tri, phản ánh tâm tư, nguyện vọng của người dân liên quan đến các lĩnh vực được xã hội quan tâm như đất đai, giải phóng mặt bằng, an sinh xã hội, thủ tục hành chính, chế độ chính sách… Trong những năm qua, MTTQ Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội các cấp đã thực hiện 9.484 cuộc giám sát, phối hợp tổ chức 6.446 cuộc đối thoại với Nhân dân; tham gia góp ý nhiều văn bản, dự thảo nghị quyết, chính sách liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, qua đó tạo điều kiện để Nhân dân thực hiện quyền “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, giám sát”. Những kết quả đạt được đã góp phần nâng cao trách nhiệm công khai, minh bạch thông tin của các cơ quan nhà nước, tăng cường sự đồng thuận xã hội và phát huy vai trò làm chủ của Nhân dân.

Thứ hai, đánh giá thực trạng thực hiện Luật Tiếp cận thông tin tại địa phương dưới góc độ giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận.

Có thể khẳng định rằng, sau nhiều năm triển khai Luật Tiếp cận thông tin, nhận thức của các cấp, các ngành và người dân về quyền tiếp cận thông tin từng bước được nâng lên. Nhiều cơ quan, đơn vị đã chủ động công khai thông tin trên cổng thông tin điện tử, niêm yết tại trụ sở hoặc thông qua các phương tiện thông tin đại chúng. Các nội dung công khai ngày càng đa dạng, tập trung vào các lĩnh vực người dân quan tâm như thủ tục hành chính, quy hoạch, đất đai, chính sách an sinh xã hội, tuyển dụng công chức, viên chức, đầu tư công, giải quyết khiếu nại, tố cáo… Hình thức công khai cũng từng bước được đổi mới, ứng dụng công nghệ thông tin, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân tiếp cận. Bên cạnh đó, việc cung cấp thông tin theo yêu cầu của công dân cơ bản được các cơ quan thực hiện theo quy định; quy trình tiếp nhận, xử lý yêu cầu từng bước được chuẩn hóa. Một số cơ quan đã bố trí đầu mối phụ trách, niêm yết công khai quy trình, thời hạn giải quyết.

Ảnh từ trí tuệ nhân tạo

Thành phố Cần Thơ hiện có quy mô dân số gần 4,2 triệu người với 103 đơn vị hành chính cấp xã; là địa bàn có nhiều dân tộc cùng sinh sống, số lượng đồng bào dân tộc thiểu số và tín đồ các tôn giáo khá lớn. Đặc điểm này đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của người dân, nhất là ở cơ sở. Qua công tác giám sát, MTTQ Việt Nam thành phố đánh giá thực trạng như sau:

Một là, về nhận thức và nhu cầu tiếp cận thông tin của người dân: Thông qua công tác tuyên truyền của MTTQ Việt Nam được lồng ghép trong các buổi sinh hoạt cộng đồng, Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc và các hoạt động tại cơ sở, nhận thức của người dân về quyền tiếp cận thông tin ngày càng được nâng cao. Nhu cầu tìm hiểu thông tin của Nhân dân hiện nay rất lớn, chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực như quy hoạch đất đai, dự án đầu tư công, chính sách bồi thường, giải phóng mặt bằng, an sinh xã hội và thủ tục hành chính. Tuy nhiên, nhận thức của một bộ phận cán bộ, công chức, viên chức và người dân về quyền tiếp cận thông tin vẫn chưa đầy đủ; một số người dân còn chưa chủ động thực hiện quyền yêu cầu cung cấp thông tin, trong khi một số cơ quan, đơn vị vẫn còn tâm lý e ngại, chưa thật sự chủ động trong việc cung cấp thông tin cho người dân.

Hai là, về tình hình công khai thông tin của các cơ quan nhà nước: Nhìn chung, công tác công khai thông tin đã có nhiều chuyển biến tích cực; các cơ quan, đơn vị cơ bản chủ động đăng tải thông tin trên Cổng thông tin điện tử, mạng xã hội và niêm yết tại trụ sở, góp phần tạo điều kiện để người dân tiếp cận thông tin thuận lợi hơn. Tuy nhiên, chất lượng công khai thông tin ở một số nơi vẫn chưa đồng đều, còn mang tính hình thức; việc cập nhật thông tin đôi lúc chưa kịp thời, cách thức công khai chưa thật sự thuận tiện với người dân, nhất là người cao tuổi và người dân ở khu vực nông thôn.

Ba là, về cung cấp thông tin theo yêu cầu: Quy trình cung cấp thông tin theo yêu cầu của người dân vẫn còn một số điểm nghẽn. Tại một số địa phương, cán bộ, công chức, viên chức cơ sở còn hạn chế về năng lực, kinh nghiệm nên việc tiếp nhận, xử lý yêu cầu cung cấp thông tin còn chậm; quy trình hướng dẫn người dân chưa thật sự rõ ràng, thống nhất. Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ số trong tiếp nhận và trả kết quả còn hạn chế; vẫn còn tình trạng đùn đẩy trách nhiệm hoặc viện dẫn chưa phù hợp quy định về “thông tin nội bộ”, làm ảnh hưởng đến quyền tiếp cận thông tin hợp pháp của người dân.

Bốn là, về thực trạng tiếp nhận, phản ánh và hoạt động giám sát của MTTQ Việt Nam: Trong thời gian qua, MTTQ Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội các cấp đã triển khai 9.484 cuộc giám sát, góp phần nâng cao hiệu quả thực thi chính sách, pháp luật tại địa phương. Tuy nhiên, nhìn nhận một cách khách quan, các cuộc giám sát chuyên đề độc lập, chuyên sâu về thực hiện Luật Tiếp cận thông tin vẫn còn hạn chế; nội dung này chủ yếu được lồng ghép trong giám sát việc thực hiện dân chủ ở cơ sở. Bên cạnh đó, tại một số địa phương, công tác tiếp nhận, xử lý phản ánh, kiến nghị của người dân liên quan đến quyền tiếp cận thông tin chưa được duy trì thường xuyên; cơ chế phối hợp giữa các cơ quan trong giải quyết, phản hồi có lúc còn thiếu chặt chẽ, ảnh hưởng đến hiệu quả bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của người dân.

Thứ ba, một số giải pháp nhằm tăng cường vai trò của MTTQ Việt Nam trong thực hiện chính sách, pháp luật về tiếp cận thông tin.

Một là, cần tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến Luật Tiếp cận thông tin bằng nhiều hình thức phù hợp với từng nhóm đối tượng; đồng thời tăng cường truyền thông trên nền tảng số, mạng xã hội và tại cộng đồng dân cư nhằm nâng cao nhận thức của người dân về quyền tiếp cận thông tin. Trong đó, cần đổi mới phương thức tuyên truyền theo hướng trực quan, hiện đại, ưu tiên sử dụng video ngắn, infographic, hình ảnh minh họa dễ hiểu thay cho các tài liệu giấy truyền thống còn rườm rà, qua đó giúp người dân ở mọi độ tuổi, trình độ đều dễ dàng tiếp cận và nắm bắt thông tin pháp luật.

Hai là, cần tiếp tục nâng cao chất lượng giám sát và phản biện xã hội của MTTQ Việt Nam các cấp đối với việc thực hiện công khai, minh bạch thông tin của cơ quan nhà nước, nhất là ở những lĩnh vực người dân quan tâm, dễ phát sinh khiếu nại, bức xúc. Đồng thời, MTTQ Việt Nam các cấp cần đưa việc thi hành Luật Tiếp cận thông tin trở thành chuyên đề giám sát độc lập, thực hiện thường xuyên hằng năm gắn với việc lấy ý kiến đánh giá mức độ hài lòng của Nhân dân về tính công khai, minh bạch của chính quyền địa phương. Bên cạnh đó, cần kiến nghị các cơ quan nhà nước tiếp tục hoàn thiện quy trình cung cấp thông tin theo hướng đơn giản, thuận tiện, đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu công khai, đồng bộ, dễ tiếp cận và dễ khai thác để phục vụ người dân tốt hơn.

Ba là, cần phát huy hơn nữa vai trò của các tổ chức thành viên của Mặt trận, đặc biệt là đội ngũ người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số và các chức sắc, chức việc tôn giáo trong công tác tuyên truyền, hướng dẫn, hỗ trợ người dân thực hiện quyền yêu cầu cung cấp thông tin theo quy định của pháp luật. Đồng thời, tăng cường cơ chế phối hợp giữa MTTQ Việt Nam với Hội đồng nhân dân, các cơ quan tư pháp, cơ quan báo chí và các tổ chức chính trị - xã hội trong tiếp nhận, tổng hợp, phản ánh và kiến nghị xử lý các vấn đề liên quan đến quyền tiếp cận thông tin của Nhân dân.

Bốn là, cần quan tâm đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng giám sát, phản biện xã hội cho đội ngũ cán bộ Mặt trận, nhất là kỹ năng giám sát việc thực hiện quyền tiếp cận thông tin trong môi trường số; đồng thời phát huy hiệu quả vai trò của Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng trong giám sát công khai, minh bạch thông tin và bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của người dân tại cơ sở.

Bảo đảm quyền tiếp cận thông tin không chỉ là yêu cầu của pháp luật mà còn là nền tảng quan trọng để phát huy dân chủ, tăng cường tính công khai, minh bạch và củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng, Nhà nước. Với chức năng, nhiệm vụ của mình, Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Cần Thơ sẽ tiếp tục phát huy vai trò đại diện, tập hợp và phản ánh ý kiến, nguyện vọng của Nhân dân; nâng cao chất lượng giám sát, phản biện xã hội; góp phần xây dựng nền hành chính công khai, minh bạch, gần dân và phục vụ Nhân dân ngày càng hiệu quả hơn.

Tin, ảnh: Minh Tâm